Door Tom Flanagan | 24 oktober
In een rustige straat in Walthamstow, een wijk in het noordoosten van Londen, staat een prachtig historisch pand. Dit is het huis van Henry Miller, een advocaat die kunstverzamelaar werd, en zijn partner. Daarnaast is het een van de grootste galerieën in Londen die zich volledig richt op homo-erotische kunst en de mannelijke vorm.
"Er hangen meer dan 400 kunstwerken door het hele huis," zegt Henry Miller, wiens collectie, die uiteenloopt van klassieke tot moderne kunst, op afspraak te bezichtigen is. Hij lacht. "Mijn partner heeft ongelooflijk veel geduld met me gehad, en laat me elke keer ons huis volhangen met de nieuwe werken die ik tegenkom."
Henry Miller in zijn huis. Credits: ©Paultuckerstudio
Aan iedere muur hangt wel een schets van de mannelijke vorm: een vurig portret van Sint Sebastiaan door Radek Husak, een afbeelding van een naakte man die zijn knieën vastgrijpt terwijl hij boven de wolken zweeft, een verleidelijke afbeelding van een jonge harlekijn door Aldo Pagliacci. Deze collectie weerspiegelt Millers passie, die uiteindelijk zijn carrière werd, en een fascinatie die al begon in zijn tienerjaren.
"Ik begon [homo-erotische kunst] te verzamelen toen ik 17 was, in een tijd die heel anders was en waarin het erg moeilijk was om gay te zijn," legt hij uit. "Mijn eerste stuk was Querelle van Andy Warhol. Maar jarenlang zocht ik op veilingen en markten zonder ook maar iets te vinden."
De opkomst van de homo-erotiek
Dit lijkt in ieder geval te veranderen, nu de vraag naar homo-erotische kunst toeneemt en een voorheen verborgen genre steeds meer aan het licht komt. Recente online gegevens tonen aan dat er de afgelopen jaren een aanzienlijke stijging is geweest in zoekopdrachten naar homo-erotische kunst. Zo ontdekte het V&A Museum in Londen al in 2015 dat ‘homo-erotisch’ tot de tien meest gezochte termen behoorde.
Op Catawiki is homo-erotische kunst een van de meest gezochte kunsttermen, waarbij het aantal zoekopdrachten naar "homo-erotisch" in 2024 met 175% is gestegen ten opzichte van 2023. Op sociale media heeft de stijgende vraag naar afbeeldingen van sensuele mannelijke figuren geleid tot talloze Instagram-accounts die zich richten op homo-erotica (meer dan 2 miljoen berichten onder de hashtag #gayart), en controversieel genoeg, de opkomst van door AI gegenereerde mannelijke figuren.
Wat ligt ten grondslag aan deze verschuiving? Volgens Miller is het onder andere een verandering in de houding ten opzichte van homoseksualiteit en bredere acceptatie. "Vroeger maakten mensen zich druk over wat hun moeder of hun vrienden van de kunst aan de muur zouden denken. Maar tegenwoordig uiten mensen zich veel vrijer, het kan ze niets meer schelen. Sterker nog, mensen zijn meer bereid dan ooit om explicietere kunst aan hun muur te hangen, wat een weerspiegeling is van de tijd waarin we leven."
De brede acceptatie van homo-erotische kunst toont een snelle verandering in perspectief, vergeleken met de tijd dat het als taboe werd gezien. "In het verleden was de interesse in homo-erotische kunst beperkt tot een kleine groep verzamelaars, voornamelijk binnen de homogemeenschap," zegt David Lopez-Carcedo, expert in moderne en hedendaagse kunst bij Catawiki. "Het werd meestal voor de samenleving verborgen gehouden, en kunstenaars werkten vaak in het geheim of werden zelfs beschuldigd van criminele activiteiten, vooral in het midden van de 20e eeuw. Sinds de jaren '80 en '90 is de interesse echter sterk gegroeid, en tegenwoordig reikt die veel verder dan alleen homoseksuele verzamelaars." De interesse zelf is niet nieuw, maar de brede aantrekkingskracht die we nu zien, is dat zeker wel."
Links: Sensuality door Kasper Grzegorz Kasperek | Rechts: Het huis van Henry Miller. Credits: ©Paultuckerstudio
Subtiele seksualiteit
In de 20e eeuw hadden veel kunstenaars en verzamelaars van homo-erotische kunst een excuus nodig – een andere eigenschap zoals compositie of setting – om hun belangstelling te kunnen rechtvaardigen. Dit heeft ervoor gezorgd dat veel homo-erotische kunst subtieler is, eerder suggestief dan expliciet seksueel.
"Als kunstenaar kon je een scène schilderen van twee naakte mannen bij het water en als je het ‘Duitse Romantiek’ noemde, was het acceptabel," vertelt Miller, die uitlegt dat zeelieden en paarden vaak werden gebruikt om homo-erotische ondertonen te suggereren. "Een perfect voorbeeld hiervan is een werk van Patrick Hennessey genaamd ‘Atlas Beach’. Op het eerste gezicht lijkt het gewoon een strandscène in Tangier, maar ingewijden weten dat het gaat om mannen die langs een homoclub genaamd Atlas Beach lopen."
Het vermogen om de verbeelding te prikkelen is een van de belangrijkste kwaliteiten van homo-erotiek. Het werk van Michael Leonard (“geweldig sexy en toch niet-erotisch,” zegt Miller) is hier een voorbeeld van, omdat zijn kunst het idee van sensualiteit op een subtiele manier weet vast te leggen. Het is precies dit soort werken die volgens Lopez-Carcedo bijdragen aan de blijvende aantrekkingskracht van homo-erotische kunst.
"Homo-erotische kunst moet meer doen dan alleen naaktheid of seksualiteit tonen; het moet ook grensverleggende ideeën overbrengen of iets ondenkbaars suggereren," legt hij uit. “Het is vaak subtiel, en daarin ligt veel van de artistieke waarde. Het kan zowel uitdagend als verboden aanvoelen, al is er tegenwoordig nauwelijks iets écht verboden in deze kunstvorm. De meest gewilde stukken sluiten meestal aan bij wat visueel meer normatief wordt geaccepteerd: sterk geïdealiseerde lichamen en suggestieve scènes die de verbeelding van de kijker prikkelen.”
Turbulente geschiedenis
Homo-erotische kunst is al eeuwenlang omgeven door schandalen, ongeacht het medium; van klassieke schilderijen in het Renaissance-Florence – waar een speciale eenheid, het Office of the Night, werd opgericht om sodomie aan te pakken – tot moderne media zoals erotische tijdschriften. João Florêncio, professor aan de Universiteit van Linköping in Zweden, heeft jarenlang onderzoek gedaan naar homo-erotiek in de visuele cultuur en benadrukt dat de hernieuwde belangstelling verre van nieuw is.
"Afbeeldingen van homo-erotiek zijn er altijd geweest, al sinds de fresco's van Pompeii," vertelt Florêncio. "In het klassieke Rome en de pre-christelijke periode waren ze een vast onderdeel van de visuele cultuur, vooral onder mannen uit de hogere klassen. Tijdens de Renaissance kwamen homo-erotische beelden weer naar voren toen Grieks-Romeinse kunst opnieuw werd gewaardeerd, zelfs toen homoseksualiteit verboden was. Beelden van goden werden getolereerd omdat ze mythologisch waren, maar schilderijen van echte mensen vormden een probleem. Uiteindelijk werd alles wat homo-erotisch was 'opgeborgen' omdat het als een bedreiging werd gezien voor vrouwen en de arbeidersklasse."
Naakte mannen met sokken aan
Een groot deel van de kunst die we nu als homo-erotisch beschouwen, werd gecreëerd in een tijd waarin dat riskant was. Deze context, in combinatie met de opkomst van het internet, heeft homo-erotische kunst een nieuwe betekenis gegeven voor verzamelaars en verklaart mogelijk waarom het steeds vaker gezocht wordt.
"Of het nu gaat om klassieke schilderijen of hedendaagse zines, het zijn culturele objecten, een plek van gedeelde geschiedenis voor queer mensen," legt Florêncio uit, die ook al lange tijd verzamelaar is van analoge homo-erotica. "De opkomst van het internet heeft de queer identiteit homogener gemaakt – mijn partner en ik lachen om moderne 'gay kunst', die vaak niet meer is dan tekeningen van naakte mannen met sokken aan. Maar in de klassieke tijd en de 20e eeuw was er minder eenvormigheid en meer een gevoel van oorsprong in plaats van herhaling. Deze stukken hebben een bepaalde kracht die moeilijk te beschrijven is. Je voelt dat ze deel uitmaken van je geschiedenis – en je verzamelt ze omdat je niet wilt dat ze verdwijnen."
Net als veel andere aspecten van de queer-cultuur is homo-erotische kunst door queer personen bewaard en doorgegeven. Dankzij verzamelaars als Miller en Florêncio blijft deze kunst toegankelijk voor de wereld. Miller voelt zich nauw verbonden met deze werken, die zijn ontstaan in moeilijke tijden voor homoseksualiteit en de subculturen die ze weerspiegelen.
Henry Miller's home. Credits: ©Paultuckerstudio
"De oudere werken fascineren me nog steeds omdat ze stiekem waren," zegt Miller. "En er zijn zoveel kunstenaars van dit type die je nu kunt ontdekken: vroege Hockney, John Minton, Duitse kunstenaars zoals Sascha Schneider en Amerikanen zoals Paul Cadmus. En natuurlijk, Tom of Finland." Maar boven alles, zegt Miller, wordt zijn verzamelwoede door één ding aangedreven: schoonheid.
"Ik hou van mooie dingen om me heen. Ik wil dat mijn muren volhangen met schoonheid. Ik denk dat iedereen dat wil."